Dvije firme iz BiH gradile su bazu koja danas odlučuje o sudbini američke moći

Da li je na pomolu novi, inovativniji Hladni rat i kraj američke dominacije? Od bunkera u Bagdadu i 800 miliona dolara za ‘tvrđavu’ u Erbilu do kineskih “nevidljivih” baza na Pacifiku i kontroverzne ambasade u Londonu. Ko je novi diplomatski vladar?

Baza Harir (poznata i kao Bašur) nije samo tačka u Iraku, već je trenutno jedna od najkritičnijih tačaka američkog vojnog prisustva u toj zemlji. Smještena je u provinciji Erbil u autonomnom regionu Kurdistan na sjeveru zemlje. Ukoliko padne Harir, baza Erbil postaje glineni golub od 800 miliona dolara. Ova baza je testament i vremena kada su jugoslovenski inženjeri krotili pustinju i tužna paralela sa današnjim strahom od sopstvene infrastrukture u kojoj živimo, a koji pogađa u samu srž naše društvene traume.

Baza je prvobitno izgrađena 1983. tokom vladavine Sadama Huseina. Bila je dio nacionalnog plana za modernizaciju i proširenje mreže vojnih aerodroma u Iraku. Iako specifični troškovi same baze Harir iz 1980-ih nisu uvijek precizno izdvojeni u javnim dokumentima, ona je bila dio šireg projekta izgradnje pet strateških baza (uključujući i poznatu bazu Ain Al-Asad).

Taj cjelokupni projekat, koji su realizovale firme iz bivše Jugoslavije između 1981. i 1990. godine, koštao je oko 280 miliona dolara. Bazu su 2003. preuzele američke snage tokom invazije na Irak (u okviru operacije Northern Delay). Tada je na nju izvršen padobranski desant tokom kojeg je iskočilo više od 1.000 vojnika. Od 2020. i 2021. godine, SAD su značajno investirale u njeno proširenje. To je podrazumijevalo izgradnju podzemnih skloništa, novih hangara i sistema PVO. Tako je postala jedan od ključnih centara američkih operacija na Bliskom istoku.  U junu 2025. godine, Vašington je dodijelio ugovore za ambiciozno proširenje baze u trajanju od 18 mjeseci. Ovi radovi uključuju dalji razvoj infrastrukture kako bi se osiguralo dugoročno prisustvo SAD u regionu, uprkos smanjenju broja trupa u drugim dijelovima Iraka.

Jugoslovenski pečat na bazi Harir

Svi objekti u okviru kompleksa su građeni po izuzetno visokim standardima tadašnjeg Varšavskog pakta. Sa armirano-betonskim skloništima koja su mogla da izdrže direktne pogotke teških projektila. Zanimljivo je da su američke snage 2003. godine, prije invazije, tražile originalne projekte ovih baza od firmi poput Energoprojekta kako bi preciznije planirale napade na utvrđene ciljeve.

SDPR (Savezna direkcija za promet i rezerve) bio je glavni menadžer projekta i državni posrednik u izvozu vojne inženjerije. Aeroinženjering je bio zadužen za inženjerski dio, projektovanje i nadzor radova.

Energoprojekt je bio jedna od ključnih firmi koja je radila na najsloženijim podzemnim objektima, bunkerima i instalacijama. Planum iz Zemuna, specijalizovan za izgradnju poletno-sletnih staza, stajanki i aerodromske infrastrukture takođe je bio dio projekta. U građevinskim radovima učestvovala su i preduzeća Granit iz Skoplja i Vranica iz Sarajeva. Ovaj grad je imao još jednog reprezenta, Unioninvest. On je bio zadužen za termotehničke, elektro i mašinske instalacije.

Izvođačko „bratstvo i jedinstvo“ upotpunila je kompanija Ivan Lavčević iz Splita, kao dio konzorcijuma na projektima izgradnje „super-baza“.

Paralela između vremena kada su jugoslovenski inženjeri krotili pustinju i današnjeg straha od sopstvene infrastrukture pogađa u samu srž naše društvene traume. Surova ironija je da je Srbija (između ostalih) prošla od zemlje koja je svijetu izvozila stabilnost i inženjersku preciznost, do tačke gdje se sopstveni građani plaše da prođu ispod nadstrešnice na tek renoviranoj stanici.

Harir, sa štitom ili na njemu

Harir je američki „kvisko“ za Irak. Ali bi takođe američke trupe bez ove baze ostale odsečene i u Siriji. Riječ je o glavnom logističkom čvorištu povezanom sa Al-Tanfom. Simbolički, Harir je poput pupčanu vrpce koja održava američko prisustvo na Levantu. Još od vremena kada je bila dom za jedinice poput Delta Force i vazduhoplovnih pukova za specijalne operacije (160th SOAR).

U njoj su danas stacionirani avioni za specijalne zadatke (Pilatus U-28A Draco), transportni helikopteri (Chinook, Black Hawk) i naoružani dronovi poput MQ-1C Gray Eagle. Nezvanično služi kao isturena baza za prikupljanje obavještajnih podataka i nadzor u regionu.

Transformacija baze Harir iz obične poletno-sletne staze u sofisticirani anti-dron (C-UAS) centar predstavlja strateški odgovor na promenu prirode ratovanja na Bliskom istoku. Decenijama je Harir bio primarno logistička tačka, pista namijenjena transportu i helikopterima.

U posljednje dvije godine Amerika je u Harir uložila desetine miliona dolara. Ne u objekte, već u elektronsko ratovanje. Instalirani su najmoderniji sistemi za ometanje frekvencija kojima se upravlja dronovima, čime se oni primoravaju na pad ili skretanje sa kursa prije nego što uopšte vide metu. Baza je opremljena sistemima poput presretača Kojot. Oni su mali, jeftini dronovi-samoubice dizajnirani isključivo da jure i sudaraju se sa neprijateljskim dronovima. Tako štede skupe rakete poput Patriota.

Napadi na bazu

Harir je postao poligon za najmodernije sisteme protiv dronova, budući da su iranske milicije prešle sa raketa na jeftine, a precizne dronove. Postao je laboratorija za odbranu od te nove pretnje, a nije da je manjkalo prilika za testiranje.

Tokom 2024. godine, ova baza je bila jedna od najviše napadanih američkih lokacija na svijetu. Počevši od prvog napada Islamskog otpora, koji je bio uvod u intenziviranje sukoba i koji je tokom 2025. prerastao u širi regionalni rat. Početkom marta ove godine grupacija Saraya Awliya al Dam lansirala je eskadrone dronova na ciljeve u Erbilu, uključujući bazu Harir i obližnji međunarodni aerodrom. Prijavljene su serije eksplozija i požari. Posljednji napad dogodio se 10. marta ove godine kada je Iranska Revolucionarna garda zvanično preuzela odgovornost za raketni udar sa pet projektila.

Navedeni napadi dodatno su mobilisali Amerikance. Zabilježeni su veliki transferi sofisticirane vojne opreme iz Katara direktno u Harir tokom septembra 2025. godine. Time je baza dodatno ojačana. Uz standardne radarske sisteme, instalirani su novi, pasivni senzori koji ne emituju signale, što ih čini skoro nevidljivim za neprijateljsko elektronsko izviđanje. Ukoliko padne Harir, Erbil postaje glineni golub od 800 miliona dolara.

Sukob suvereniteta: Erbil protiv Bagdada

Bagdad je zvanično tražio povlačenje stranih trupa, ali Erbil (porodica Barzani) to odbija. Harir je simbol kurdske neposlušnosti prema Bagdadu. Dok god su američki avioni na toj pisti, Kurdistan ima neformalnu garanciju da ga Bagdad (ili pro-iranske snage) neće vojnom silom potpuno pokoriti. Baza je ključna za bezbjednost samog Erbila i zaštitu američkog konzulata, koji su pod stalnom prijetnjom proiranskih milicija.

Dok američki radari u Hariru grozničavo skeniraju nebo tražeći dronove, na zemlji, ispod nivoa radara, polako prolaze kineski kamioni sa opremom za naftna polja. Grade mrežu kojoj nisu potrebne ni piste ni rakete. Dok Amerika troši stotine miliona na radare, baterije Patriot i zidove u Hariru i Erbilu, Kina kroz te iste kapije prolazi sa koferima novca i ugovorima za puteve.

SAD grade „utvrđene gradove“ poput Erbila i Guama. Skupe, vidljive, statične. Kina sa druge strane gradi „trgovačke luke“ (Gvader u Pakistanu, Hambantota u Šri Lanki, Ream u Kambodži) koje mogu da „ožive“ kao vojne baze u roku od 24 sata.

Luka ili terminal u Iraku ili Pakistanu zvanično služe za naftu. Međutim, dubina gaza, dizalice i komunikacioni sistemi su projektovani po standardima kineske mornarice (PLAN). Kina ne mora da stacionira trupe da bi imala uticaj. Ona posjeduje ključeve kapije kroz koju prolazi ekonomija te zemlje. Dok se Amerika u Hariru bori sa dronovima od 20.000 dolara koristeći sisteme od 20 miliona, Kina u Erbilu i Bagdadu instalira Huawei 5G mrežu i nadzorne sisteme.

Ima li Amerika odgovor na vojnu moć maskiranu u ekonomsku i da li je imperija uveliko previše prenapregnuta?

Autor Pavle Jakšić, Forbes Srbija